N690 Çeliği Nedir, Hangi Bıçağa Uygun?

N690, Avusturyalı Böhler firmasının ürettiği paslanmaz bir bıçak çeliğidir. Türkiye'de el yapımı bıçakçıların en çok kullandığı çeliklerden biridir. Bu yazıda N690'ın içinde ne olduğunu, ne kadar sertleştiğini, ısıl işlemde nelere dikkat edilmesi gerektiğini ve hangi bıçaklarda iyi sonuç verdiğini anlatıyoruz.

N690'ın bileşimi

Böhler N690 için "yüksek karbonlu, kobalt, molibden ve vanadyum katkılı, korozyona dayanıklı martenzitik kromlu çelik" tanımını kullanır. Üretici belgesindeki bileşim (ağırlıkça %):

• Karbon (%1,08): Çeliğin sertleşebilmesini sağlar.
• Krom (%17,3): Paslanmazlığı verir.
• Kobalt (%1,5): N690'ı benzer çeliklerden ayıran katkıdır.
• Molibden ve vanadyum: Düşük oranlarda bulunur.

Malzeme numarası 1.4528, EN kısa adı X105CrCoMo18-2'dir. Satıcıların "N690Co" dediği çelik budur.

Sertlik: N690 kaç HRC olur?

Böhler'in verdiği değerler:

• Teslim hâli (tavlanmış): en çok 285 HB. Bu hâlde çelik kesilir, delinir ve taşlanır.
• Sertleştirilip menevişlendikten sonra: 59–61 HRC'ye kadar. Bu değer 1.030 °C'de sertleştirilmiş, 2 x 2 saat menevişlenmiş 20 mm kare numuneden ölçülmüştür. İnce bıçak profilinde sonuç fırına ve işleme göre değişebilir.

Atölyeden: Kendi fırınımızda N690'dan genelde 60 HRC alıyoruz. Böhler'in (voestalpine) ısıl işlem hizmetine gönderdiğimiz profiller ise genelde 58 HRC dönüyor. Hangi sertliği seçeceğimiz bıçağın işine bağlı:

• Kurban ve kasap bıçakları: 57–58 HRC. Bu sertlikte bıçak masatla kolay toparlanır, kesim sırasında masat performansı en iyi bu aralıkta.
• Av ve kamp bıçakları: 60 HRC. Ağız daha uzun süre keskin kalır.

Isıl işlem

Üretici belgesindeki adımlar:

1. Sertleştirme: 1.030–1.080 °C. Çelik tamamen ısındıktan sonra bu sıcaklıkta 15–30 dakika bekletilir ve hızla soğutulur. Yaklaşık 30 °C'ye kadar soğutulur.
2. Meneviş: 100–200 °C, istenen sertliğe göre. Soğutmadan hemen sonra yapılır. Her 20 mm kalınlık için 1 saat, en az 2 saat tutulur. Ardından yaklaşık 30 °C'ye soğutulur.
3. Gerilim giderme (gerekirse): Tavlanmış malzemede en çok 650 °C'de 1–2 saat bekletilir, sonra fırında saatte 20 °C hızla 200 °C'ye kadar yavaş soğutulur ve havada bırakılır.

Atölyeden: Fırına girmeden önce profili ısıl işlem folyosuna sarıyoruz. Amaç çeliğin oksijenle temasını kesmek; böylece yüzeyde tufal ve karbon kaybı olmaz. En sık yapılan hata östenitleme süresini yanlış tutmak: çelik sertleştirme sıcaklığında yeterince beklemezse ya da gereğinden uzun bekletilirse istenen sertlik ve tokluk alınamaz. Üreticinin verdiği 15–30 dakikalık bekleme süresi, çeliğin tamamen ısındıktan sonraki süredir.

Folyoya sarılı profil, sertleştirme sıcaklığından sonra fırından çıkarılıyor. Folyo, çeliğin fırında oksijenle temasını keser.

Üreticiye göre N690'ın özellikleri

Böhler'in belgesindeki değerlendirme:

Üretici N690'ın gıda ve içecekle temasa onaylı olduğunu da belirtir. Bu yüzden mutfak bıçaklarında rahatlıkla kullanılır.

N690 hangi bıçaklara uygun?

Böhler, N690'ın kullanım alanları arasında kesici aletleri, bıçakları, endüstriyel bıçakları ve el yapımı bıçakları sayar. Pratikte en çok şu bıçaklarda tercih edilir:

• Av ve kamp bıçakları: Nemli ortamda pas tutmaması büyük avantajdır.
• Mutfak ve şef bıçakları: Gıda temasına onaylıdır, iyi parlatılır.
• Çakılar ve günlük taşıma bıçakları.

Atölyeden: N690 neredeyse bütün bıçak tiplerine uyan, gerçekten çok yönlü bir çelik. Paslanmazlık ve yüksek sertlik istenen her bıçakta rahatlıkla kullanılabilir. Dikkat edilmesi gereken tek yer 50 cm'yi geçen ağır iş bıçakları: bu boylarda çeliğin seçimi ve ısıl işlemi daha dikkatli yapılmalı.

N690'dan bitmiş bıçak: stabilize akçaağaç kabza, mozaik pim.

N690 profil alırken nelere bakmalı?

• Kalınlık: Mutfak bıçaklarında 2,5 mm öneriyoruz. Genel kullanım için av ve kamp bıçaklarında 4 mm, scandi ağızlı bıçaklarda 3 mm.
• Kesim yöntemi: Profillerimizi oksijenle değil azotla kesiyoruz. Azotlu kesimde oluşan ısı çok düşük kaldığı için kesim kenarında çeliğin yapısı bozulmaz.
• Orijinallik: Böhler malzemesinin belgeli olması.

N690 sulu profil modellerimizin hepsini N690 Sulu Profil kategorisinde bulabilirsiniz. En çok tercih edilen iki model: N690 Bıçak Profili 10 (16 cm namlu) ve N690 Bıçak Profili 19 (13 cm namlu).

Sık sorulan sorular

N690 paslanır mı?

N690 %17,3 kromlu, korozyona dayanıklı bir çeliktir. Yine de paslanmaz sınıfında olmasına rağmen lekelenmeye yatkındır, çünkü içinde yüksek oranda karbon (%1,08) var. Bıçağı temiz kullanmak, kullandıktan sonra kurulamak ve kılıfında ıslak ya da nemli bırakmamak gerekir.

N690 kaç HRC olur?

Üreticinin verdiği değer, sertleştirme ve menevişten sonra 59–61 HRC'ye kadardır.

N690'ı bilemek zor mu?

Çok zor değil. Yalnız klasik mutfak bıçaklarına göre masatla toparlanması daha zordur. Masatla sık sık toparlanacak bıçaklarda (kurban, kasap) bu yüzden 57–58 HRC sertliği tercih ediyoruz.

Yazar hakkında: Evren Yeltepe, 8 yıldır bıçak yapıyor. Mesleğe amatör bir hobici olarak başladı; bugün İstanbul Pendik'teki atölyesinden Bıçak Malzemesi olarak bıçak ustalarına ve hobicilere malzeme desteği sunuyor.

Kaynak: voestalpine BÖHLER Edelstahl, BÖHLER N690 teknik veri sayfası. Belgedeki değerler laboratuvar değerleridir, bağlayıcı değildir.